8. sınıf

Isı, sıcaklık ve hâl değişimi

F.8.4.5.12018Isınmanın maddenin cinsine, kütlesine ve/veya sıcaklık değişimine bağlı olduğunu deney yaparak keşfeder.

F.8.4.5.22018Hâl değiştirmek için gerekli ısının maddenin cinsi ve kütlesiyle ilişkili olduğunu deney yaparak keşfeder.

Sıcaklık, maddenin taneciklerinin ortalama hareket enerjisinin ölçüsüdür. Isı, sıcaklık farkı yüzünden aktarılan enerjidir. Öz ısı, bir maddenin ısınma hızını belirler. Hâl değişimi ayrı konu değildir: erirken veya donarken sıcaklık bir süre sabit kalabilir.

Hakimiyet %0

Anlatım

Adım 1

Kısa anlatım

Sıcaklık termometreyle okunur, birimi santigrat derecedir. Isı bir enerji aktarımıdır, joule ile söylenir. İki bardağın sıcaklığı eşit olabilir. Aktarılan ısı, kütle ve öz ısıya da bağlıdır. Derece ile joule aynı birim değildir.

Adım 2

Nasıl ayırt edilir

Aynı ısıyı alan iki maddeden öz ısısı küçük olan daha çabuk ısınır. Kum, aynı güneşte deniz suyundan önce ısınır. Bu, kumun daha çok ısı aldığı anlamına gelmez. Aynı enerji, farklı maddede farklı sıcaklık artışı yapar.

Adım 3

Örnek durum

Hâl değişimi, ısı ve sıcaklıkla birlikte okunur. Buz erirken alınan ısı, tanecikleri birbirinden ayırmaya gider. Termometre bu arada 0 derecede durabilir. Isı akışı durmuş değildir. Sıcaklık, ısı akışının tek göstergesi değildir.

Adım 4

Sınır

Dokunmak sıcaklığı güvenilir ölçmez. Metal kaşık ve tahta kaşık aynı odada aynı sıcaklıkta olabilir. Metal ısıyı daha çabuk ilettiği için el daha soğuk sanır. Ölçüm, duyumun yerine geçer.

Günlük örnek

Çaydanlıktaki su ısınırken ocaktan suya ısı akar. Termometre sıcaklığı, ocağın süresi ise aktarılan ısıyı düşündürür.

Kavram kartı

Sık yapılan yanılgı

Sık yanılgı, ısı ile sıcaklığı aynı nicelik sanmaktır. Yüksek sıcaklık, çok ısı birikmiş demek değildir. Bir kibrit alevi sıcaktır ama bir kazan suyu ısıtmayabilir. Kütle ve süre hesaba girer.

Çözümlü örnek

LGS sorusu

Tablo: aynı ısıyı alan kumun sıcaklığı 8°C, suyun sıcaklığı 2°C artmıştır. I. Kumun öz ısısı daha küçüktür. II. İki maddeye de aynı ısı verilmiştir. III. Daha çok ısınan maddenin öz ısısı daha büyüktür. Hangileri doğrudur?

Çözümü göster

Aynı ısıda daha çok ısınan maddenin öz ısısı küçüktür.
Tablodaki iki artış da aynı ısı içindir.
III, öz ısı ile sıcaklık artışını ters kurar.

Sonuç:

I ve II

Kolay

Sıcaklık neyi ölçer?

Çözümü göster

Sıcaklık bir derece ölçüsüdür.
Sonuç: taneciklerin ortalama hareket enerjisini.
Sıcaklık, maddenin taneciklerinin ortalama hareket enerjisinin ölçüsüdür. Isı, sıcaklık farkı yüzünden aktarılan enerjidir. Öz ısı, bir maddenin ısınma hızını belirler. Hâl değişimi ayrı konu değildir: erirken veya donarken sıcaklık bir süre sabit kalabilir.

Sonuç:

taneciklerin ortalama hareket enerjisini

Zor

Çaydanlıktaki su ısınırken ocaktan suya ısı akar. Termometre sıcaklığı, ocağın süresi ise aktarılan ısıyı düşündürür. «Isı, sıcaklık ve hâl değişimi» için üç yargı var. I. Sıcaklık bir derece ölçüsüdür II. Isı, enerji aktarımıdır III. «hiç ısınmaz» bu konuda doğru sanılır. Hangileri doğrudur?

Çözümü göster